Η πτώση στο έδαφος ή πτώση «εξ ιδίου ύψους», είναι ένα συχνά αναφερόμενο πρόβλημα για τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Η έκταση που έχει το συγκεκριμένο φαινόμενο είναι ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο ο υπόλοιπος κόσμος αντιλαμβάνεται τις πτώσεις στους ηλικιωμένους. Τις περισσότερες φορές, οι πτώσεις θεωρούνται μία φυσιολογική και αναμενόμενη εκδήλωση της προχωρημένης ηλικίας και του γήρατος.

Ενδεικτικά, ένα στα τέσσερα άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών βιώνουν μία πτώση κάθε χρόνο. Συχνά δε, τα άτομα αυτά, δεν αναφέρουν στους οικίους τους ότι έπεσαν και σπάνια αναζητούν εξειδικευμένη φροντίδα. Επιπλέον, ένα στα τέσσερα άτομα άνω των 65 ετών που εξετάζονται στο τμήμα επειγόντων περιστατικών, βρίσκονται στο νοσοκομείο εξαιτίας μίας πτώσης ή ενός τραυματισμού από πτώση.

Η σωστή κλινική αξιολόγηση των περιστατικών πτώσης είναι περίπλοκη. Αυτό συμβαίνει κυρίως γιατί ως επί το πλείστον δεν είναι ξεκάθαρος ο μηχανισμός που εμπλέκεται και προκάλεσε τη πτώση. Τις περισσότερες φορές οι ηλικιωμένοι θα πέσουν χωρίς τη παρουσία ενός «μάρτυρα», ενός ατόμου δηλαδή που ήταν παρόν κατά τη πτώση και που μπορεί να περιγράψει με μεγαλύτερη ακρίβεια το επεισόδιο. Επίσης, η απώλεια συνείδησης ακόμη και για λίγα δευτερόλεπτα, δεν βοηθάει στην ανάκληση των γεγονότων από τους πάσχοντες. Ένα στα τρία άτομα που είχαν απώλεια συνείδησης και πτώσεις, θα απαντήσουν ότι δεν έχασαν τις αισθήσεις τους και ότι θυμούνται όλα τα γεγονότα πέριξ των επεισοδίων, δυσκολεύοντας έτσι περισσότερο τη διερεύνηση των υποκείμενων αιτίων.

Οι  ηλικιωμένοι περιγράφουν τέτοια επεισόδια με ποικίλλους τρόπους και συχνά αποδίδουν τις πτώσεις τους σε «αθώα» γεγονότα, όπως ένα γλίστρημα στο πάτωμα, ένα σκαλί που δεν είδαν, ένα παραπάτημα στο πεζοδρόμιο ή ότι σηκώθηκαν απότομα και ήταν αφηρημένοι. Κάθε περιγραφή είναι σημαντική γιατί μπορεί να δώσει στον εξειδικευμένο ιατρό, σημαντικές πληροφορίες που θα τον οδηγήσουν στη σωστή διάγνωση και αντιμετώπιση του προβλήματος.

Ποιά συμπτώματα πρέπει να προσέχουμε;

Ιδιαίτερη σημασία έχει η κατανόηση του μηχανισμού που οδήγησε σε κάθε πτώση. Αυτό γίνεται εφικτό με τη κατάλληλη λήψη ιστορικού και τη διερεύνηση των συμπτωμάτων που αναφέρουν οι πάσχοντες.

Τέτοια συμπτώματα συχνά εμφανίζονται λίγα λεπτά ή δευτερόλεπτα πριν κάθε πτώση (πρόδρομα συμπτώματα). Επίσης, βοηθητικά είναι τα συμπτώματα ή οι περιγραφές των ατόμων μετά από κάθε επεισόδιο, όπως η αδυναμία να ξανασταθούν όρθιοι (αδυναμία ορθοστάτισης), η αδυναμία βάδισης, η παρουσία πόνου στα οστά ή δυσκολίας στην αναπνοή ή η απώλεια μνήμης για να αναφέρουμε μερικά ενδεικτικά.

Η ζάλη (συχνά περιγράφεται ως «θολούρα», «σκοτοδίνη», «γυρίζει το δωμάτιο») αποτελεί το πλέον συχνά αναφερόμενο σύμπτωμα πριν από κάθε πτώση. Ζάλη μπορεί ενδεικτικά να αναφέρει κάποιος όταν σηκώνεται από το κρεββάτι ή τη καρέκλα, μετά το φαγητό ή μετά τη λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων. Η υπερβολική έκθεση στη ζέστη και η αφυδάτωση μπορεί, επίσης να προκαλέσουν ζάλη. Η ζάλη περιστροφικού τύπου είναι ενδεικτική προβλήματος από το αυτί (παροξυσμικός ίλιγγος θέσης) και κλινικά διαφοροποιείται από τα υπόλοιπα προβλήματα που προκαλούν ζάλη.

Επίσης, η ναυτία, η εφίδρωση και το ξαφνικό αίσθημα θερμότητας μπορεί να συνοδεύουν τη ζάλη και να αποτελούν πρόδρομα συμπτώματα ενός λιποθυμικού ή προλιποθυμικού επεισοδίου.

Η παροδική απώλεια συνείδησης-διάρκειας λίγων δευτερολέπτων ή λεπτών- αποτελεί από τα πιο θορυβώδη συμπτώματα και η παρουσία της πρέπει να κατευθύνει τον ιατρό σε μία διαφορετική διαγνωστική προσέγγιση. Οι πτώσεις που προκαλούνται από παροδική απώλεια συνείδησης συχνά συνοδεύονται από σοβαρούς τραυματισμούς και κακώσεις (κατάγματα ισχίου, εγκεφαλικά αιματώματα κλπ) με αρνητικές μακροχρόνιες συνέπειες για τους ηλικιωμένους.

Το αίσθημα παλμών ή «φτερουγίσματος» στο στήθος, ο πόνος στο στήθος, ο πονοκέφαλος και η εμφάνιση φωταψιών ή κυματόμορφων διαταραχών στην όραση, επίσης αναφέρονται συχνά.

Γιατί οι πτώσεις χρήζουν ολιστικής και εξειδικευμένης φροντίδας;

Το φαινόμενο των πτώσεων στους ηλικιωμένους υποδηλώνει τη παρουσία ενός προβλήματος που επηρεάζει την υγεία και τη καθημερινότητα ενός ατόμου. Οι πτώσεις, λοιπόν, είναι μία προειδοποίηση, ένα «καμπανάκι κινδύνου», ότι κάτι δεν πάει καλά.

Η διαχείριση των πτώσεων ξεφεύγει από τα στενά πλαίσια της παθολογικής εκτίμησης, αφού χρήζει ολιστικής συναξιολόγησης μίας σειράς δεδομένων από το ιατρικό ιστορικό, τη κλινική εξέταση, το κοινωνικό προφίλ του ατόμου και τη φαρμακευτική αγωγή που λαμβάνει μέχρι τη διενέργεια διαγνωστικών εξετάσεων, τη μακροχρόνια παρακολούθηση και διαρκή επαναξιολόγηση του προβλήματος.

Η αρχική εκτίμηση απαιτεί λεπτομερή λήψη ιστορικού και καταγραφής των συνοδών συμπτωμάτων που σχετίζονται με τις πτώσεις. Συνεχίζεται με τη καταγραφή των παραγόντων κινδύνου. Έχει αποδειχθεί ότι τα άτομα με έναν ή περισσότερους από τους παράγοντες αυτούς, έχουν αυξημένο κίνδυνο επναλαμβανόμενων πτώσεων, αυξημένη θνητότητα (δηλ. κίνδυνο θανάτου) και μεγαλύτερο κίνδυνο απώλειας της ανεξαρτησίας τους. Οι παράγοντες αυτοί είναι:

• Ηλικία άνω των 65 ετών
• Προηγούμενες πτώσεις και/ή κατάγματα
• Πολυφαρμακία (λήψη περισσοτέρων από 4 φάρμακα)
• Πολλές συννοσηρότητες, όπως σακχαρώδης διαβήτης, υπέρταση, προβλήματα όρασης και ακοής, παλαιό έμφραγμα ή εγκεφαλικό κλπ
• Χρόνιες παθήσεις προχωρημένου σταδίου, όπως τελικού σταδίου καρδιακή, νεφρική ή αναπνευστική ανεπάρκεια
• Οστεοπόρωση
• Υποθρεψία, καχεξία και/ή σαρκοπενία
• Νοητική δυσλειτουργία ή ανοϊκή συνδρομή
• Κατάθλιψη και αγχώδης διαταραχή
• Απουσία κοινωνικού δικτύου στήριξης
• Κατάχρηση ουσιών, όπως αλκοόλ και καπνίσματος
• Εξασθένηση φυσικής κατάστασης και αντοχής

Μετά την αξιολόγηση των παραγόντων κινδύνου, γίνεται διαστρωμάτωση του συνολικού κινδύνου σε χαμηλού ή υψηλού επιπέδου. Ο παράγοντας αυτός καθορίζει τη συχνότητα παρακολούθησης και αποτελεί προγνωστικό κριτήριο.

Η κλινική εξέταση εστιάζεται κυρίως στο καρδιαγγειακό, νευρικό και μυοσκελετικό σύστημα. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιολόγηση της ισορροπίας, της βάδισης και της φυσικής κατάστασης σε αυτή τη φάση ως σημείου αναφοράς. Η ολιστική προσέγγιση των πτώσεων μπορεί να αναδείξει επιπλέον προβλήματα που χρήζουν ιδιαίτερης αντιμετώπισης, όπως διαταραχές όρασης και ακοής, ακαταλληλότητα υποδημάτων, μη χρήση βοηθήματος για το περπάτημα κλπ. Τέλος, σημαντική είναι η συναξιολόγηση προηγούμενων αιματολογικών και απεικονιστικών εξετάσεων ώστε να υπάρχει μια ολοκληρωμένη εικόνα.

Στη πλειονότητα των περιπτώσεων, οι πτώσεις οφείλονται σε πολλούς χρόνιους παράγοντες και προβλήματα ετών (βλ. παραπάνω). Ένας ηλικιώμενος, λοιπόν, μπορεί να έχει περισσότερες από μία διαγνώσεις που σχετίζονται με τις πτώσεις, όπως ενδεικτικά:

• Ορθοστατική υπόταση (πτώση της πίεσης κατά την όρθια θέση)
• Παρενέργειες φαρμάκων, κυρίως υπνωτικών, βαρβιτουρικών, ψυχοτρόπων φαρμάκων, οποιοειδών αναλγητικών κλπ
• Περιφερική νευροπάθεια (λόγω διαβήτη, έλλειψης βιταμινών, υποθυρεοειδισμού κλπ)
• Στένωση σπονδυλικού σωλήνα και πίεση περιφερικών νεύρων
• Σοβαρή στένωση αορτικής βαλβίδας
• Επιληπτικές κρίσεις
• Νευροεκφυλιστικά νοσήματα (π.χ. νόσος Πάρκινσον, σύνδρομα άνοιας, παλαιό εγκεφαλικό επεισόδιο)
• Καχεξία/υποθρεψία/σαρκοπενία
• Βαριά οστεοαρθρίτιδα γόνατος ή ισχίου
• Σοβαρή διαταραχή όρασης και/ή ακοής (αισθητική διαταραχή)
• Μη χρήση βοηθήματος για το περπάτημα
• Διαταραχή ισορροπίας λόγω ακαταλληλότητας των υποδημάτων ή ανισοσκελίας (ένα πόδι κοντύτερο από το άλλο)
• Περιβαλλοντικοί παράγοντες (σχετιζόμενοι με τη κατάσταση του σπιτιού και το επίπεδο διαβίωσης)

Συχνά δε, οι πτώσεις μπορεί να αποτελέσουν ένδειξη ενός προβλήματος με αιφνίδια έναρξη, όπως μιας απότομης αλλαγής φαρμάκου, μιας λοίμωξης, αφυδάτωσης, ενός εγκεφαλικού ή λόγω σύγχυσης. Σε αυτή τη περίπτωση, ο ιατρός οφείλει να συναξιολογήσει το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο ένας ηλικιωμένος έπεσε, συμπεριλαμβανομένου τους χρόνιους παράγοντες κινδύνου, αλλά και τους παράγοντες που επιδείνωσαν τη κατάσταση αιφνιδίως.

Ποιές είναι οι επιπτώσεις των πτώσεων στους ηλικιωμένους;

Η επιστήμη της γηριατρικής έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη μελέτη του φαινομένου και τις επιπτώσεις στο γηριατρικό ή πλέον ευπαθή πληθυσμό. Οι πτώσεις στους ηλικιωμένους έχουν ιδιαίτερα αρνητικές συνέπειες τόσο στη ποιότητα ζωής όσο και στην ανεξαρτησία αυτών των ατόμων, ενώ αυξάνεται η θνητότητα και θνησιμότητα (δηλ.περιστατικά που απεβίωσαν). Πιο αναλυτικά:

• Πτώσεις, κάταγμα ισχίου & θνησιμότητα: 10% στις 30 ημέρες και 20% σε έναν χρόνο μετά το χειρουργείο (αρθροπλαστική ισχίου) έναντι 40% και 60%, αντίστοιχα, σε άτομα που το κάταγμα δεν χειρουργηθεί
• Κρανιο-εγκεφαλικές κακώσεις και ενδοκράνιες αιμορραγίες
• Συχνά επεισόδια πτώσεων
• Κοινωνική απομόνωση
• Αίσθημα φόβου
• Φυσική εξασθένηση και μειωμένη καρδιο-αναπνευστική αντοχή
• Σαρκοπενία και απώλεια μυϊκής δύναμης (δυναπενία)
• Συχνές εισαγωγές στο νοσοκομείο
• Απώλεια ανεξαρτησίας και αυτονομίας
• Διακοπή θεραπειών και μη λήψη φαρμάκων, που μπορεί να έχουν ενοχοποιηθεί αδικαιολόγητα από τους ηλικιωμένους, ως υπέυθυνα για τις πτώσεις
• Μεταφορά σε δομές φιλοξενίας

Είναι οι πτώσεις ένα αναστρέψιμο πρόβλημα; Πώς μπορούμε να τις αντιμετωπίσουμε;

Οι πτώσεις χρειάζονται μία πολύπλευρη διαχείρηση από εξειδικευμένο επιστήμονα υγείας με γνώσεις πέραν της κλασικής παθολογίας. Απαιτείται μία ολιστική προσέγγιση για την ανάδειξη όλων των παραγόντων που μπορεί να εμπλέκονται σε αυτές. Η διαδικασία αυτή οδηγεί στη δημιουργία μίας σειράς παρεμβάσεων και θεραπειών, οι οποίες έχουν ως σκοπό τη μείωση του αριθμού των πτώσεων και την ελάττωση των αρνητικών συνεπειών που αυτές έχουν στους ηλικιωμένους. Πολλές σημαντικές γηριατρικές μελέτες τα τελευταία χρόνια, έχουν αναδείξει ότι αυτή η πολυπαραγοντική παρέμβαση είναι που αποδίδει καλύτερα στο να βοηθήσει τους ηλικιωμένους να παραμείνουν ανεξάρτητοι και να συνεχίζουν να διαμένουν στην οικία τους.

Εκτός από τη γηριατρική αξιολόγηση, χρήσιμες είναι και κάποιες εξετάσεις που μπορεί να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση και πρόληψη των πτώσεων, όπως:

• Βασικές αιματολογικές εξετάσεις, όπως γενική αίματος, έλεγχος του θυρεοειδή, έλεγχος βιταμινών (B12, φυλικού, βιταμίνης D), έλεγχος νεφρικής και ηπατικής λειτουργίας
• Σε ειδικές περιπτώσεις και βάσει του ατομικού ιστορικού μπορεί να συνιστάται έλεγχος για αυτοάνοσα νοσήματα και χρόνιες λοιμώξεις, όπως σύφιλη, ηπατίτιδες και HIV
• Ηλεκτροκαρδιογράφημα, triplex καρδιάς & καρωτίδων
• Αξονική ή μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου
• Ηλεκτροφυσιολογικές μελέτες μυών, περιφερικών νεύρων και εγκεφάλου

Επίσης, σημαντική είναι η βελτιστοποίηση και ο έλεγχος χρονίων νοσημάτων τόσο για την αντιμετώπιση όσο και για τη πρόληψη των πτώσεων:

• Άρτια ρύθμιση αρτηριακής πίεσης και σακχαρώδη διαβήτη
• Ανασκόπηση συνταγογραφούμενων φαρμάκων και θεραπειών (ιδιαίτερα σημαντικό σε περιπτώσεις νευροπάθειας και ορθοστατικής υπότασης)
• Εξορθολογισμός ενδείξεων για τις οποίες δίδονται φάρμακα, αποφυγή κατασταλτικών και υπναγωγών φαρμάκων
• Βελτίωση της θρέψης και της διατροφής με έμφαση στις πρωτεϊνικές και ανοσοενισχυτικές δίαιτες
• Συνταγογράφηση αναλγητκής αγωγής για την αντιμετώπιση χρονίου πόνου, όταν αυτό ενδείκνυται
• Τακτική φυσικοθεραπευτική επιτήρηση και ασκησιολόγιο για βελτίωση της ισορροπίας, βάδισης και καταπολέμεσης του αισθήματος φόβου
• Συμμετοχή σε τμήματα Tai-Chi, yoga & pilates
• Τακτική οφθαλμολογική και ωτομετρική παρακολούθηση, χρήση ακουστικών βαρηκοϊας
• Καρδιο-αναπνευστική βελτιστοποίηση με καλύτερο έλεγχο χρονίων πνευμονοπαθειών και καρδιοπαθειών και αποφυγή υποξαιμίας
• Αντιμετώπιση αναιμίας και έλλειψης βιταμίνης D
• Διαχείρηση κινδύνου καταγμάτων και θεραπεία οστεοπόρωσης
• Χρήση περιπατητικών βοηθημάτων (μπαστούνι, «Πι», περιπατητήρας με ρόδες)
• Αξιολόγηση των κινδύνων στο σπίτι, όπως αποφυγή εμποδίων, τοποθέτηση χειρολαβών ή ασανσέρ σκάλας, κατάλληλο ύψος κρεβατιού κλπ

Συμπερασματικά, οι πτώσεις στους ηλικιωμένους και τις πιο ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού, είναι ένα φαινόμενο που δύναται να αντιμετωπισθεί και να προληφθεί, με σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας ζωής και τη διατήρηση της ανεξαρτησίας τους.